Aşı dolabı ısı takibinde hedef bellidir: +2 °C ile +8 °C arası. Zor olan, bu aralığı gece, hafta sonu ve elektrik kesintisinde de koruyabilmek ve koruduğunuzu gösterebilmektir. Bu rehberde Sağlık Bakanlığı’nın Aşı Portalı’ndaki bilgileri ve Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP) Genelgesi’ndeki soğuk zincir kurallarını pratik adımlara çevirdik.
GBP Genelgesi 2008/14 sayılı daimi genelgedir. Aşı Portalı, soğuk zincir süreçlerinin zaman içinde resmi yazı ve genelgelerle güncellendiğini belirtir. Kurumunuzun bağlı olduğu il sağlık müdürlüğünün güncel talimatları her zaman önceliklidir.
Kısa cevap: +2 ile +8 °C, ideal +4 °C
Aşı Portalı’na göre:
“Aşı ve antiserumlar için sıcaklık [(+2°C)- (+8°C)] aralarında olup ideal sıcaklık +4 derecedir.”
GBP Genelgesi aynı aralığı buzdolabı için tekrarlar ve özellikle +4 °C’de kalınmasını ister. Genelgenin ekindeki ısı takibi bölümü daha pratik bir ayar önerir: buzdolabı ısısı günün en soğuk saatlerinde +2 °C ile +4 °C arasında olacak şekilde ayarlanmalıdır. Sabah ve akşam okumalarında değer +2 ile +8 °C arasındaysa termostat doğru ayarlanmıştır.
| Durum | Genelgedeki karşılığı |
|---|---|
| Hedef aralık | +2 °C ile +8 °C |
| İdeal değer | +4 °C |
| Termostat ayarı | Günün en soğuk saatinde +2 ile +4 °C arası |
| +8 °C üzeri | Dolabın çalıştığı, kapının kapandığı, buzluk karlanması ve termostat kontrol edilir |
| +2 °C altı | Termostat sıcağa alınır, buzluk kapağı kontrol edilir, donmaya hassas aşılar kontrol edilir |
Neden bu kadar dar bir aralık?
Aşı Portalı, belirlenen limitler dışına çıkıldığında aşıların etkinliğinin azaldığını veya kaybolduğunu, bazı aşıların sıcaklığa, bazılarının ise donmaya karşı hassas olduğunu belirtir.
GBP Genelgesi iki önemli ayrıntı ekler. Birincisi, ısının etkisi birikimlidir: bir kerede çok yüksek sıcaklığa maruz kalmak kadar, birçok kez daha düşük sıcaklıklara maruz kalmak da aşıyı aynı derecede bozabilir ve kaybolan etkinlik geri gelmez. İkincisi, donma gözle anlaşılmayabilir. Genelge, donmuş bir aşının şiddetli çalkalamayla donmamış izlenimi verebileceğini ve tek başına çalkalama testinin aşının kullanılabilir olduğunu göstermediğini yazar; ardından şu sonuca varır:
“Burada önemli olan husus sürekli ısı izlemlerinin yapılarak kayıt altına alınması olduğundan sürekli ısı kaydeden sistemlerin kullanılması yaygınlaştırılmalıdır.”
Dolap ve yerleşim kuralları
Sensörü doğru yere koymadan önce dolabın kendisi doğru kurulmalıdır. Genelgedeki başlıca kurallar:
- Aşı dolabı olarak buzluğu ve alt bölümü ayrı, çift kapılı no-frost buzdolapları tercih edilir.
- Dolap ısıtıcılardan uzak, güneş almayan bir yere, duvardan en az 10–15 cm mesafede düz bir zemine konur.
- Dolaba aşı, sulandırıcı, antiserum, buz aküsü ve su bidonları dışında hiçbir şey (ilaç, yiyecek, içecek, enjektör vb.) konmaz.
- Aşılar yalnızca raflarda tutulur; kapak bölümündeki raflara aşı konmaz, dolap kapağına hiçbir şey konmaz.
- Donmaya hassas aşılar soğutucu kısımdan uzak, orijinal kutularında ve dolap duvarına değmeden saklanır.
- En alt kısma (sebzelik) ısıyı sabit tutmaya yardımcı olacak su şişeleri konur.
- Buzluk 0,5 cm’den kalın buzlanmamalıdır; aşılar buzluğa konmaz.
Genelge ayrıca her buzdolabının farklı bölümden soğutabileceğini, kullanım kılavuzuna bakılarak hangi rafın daha soğuk, hangisinin daha sıcak olduğunun öğrenilmesini ister.
Sıcaklık probu dolabın neresine takılır?
Genelge dolapta en az bir güvenilir termometre bulunmasını ve bunun “sürekli ısı kaydeden ve belirlenen aralığın dışına çıktığında uyarı veren” modellerden seçilmesini ister. Probun yeri için şu ilkeler işinizi görür:
- Aşıların bulunduğu rafa, ortaya. Ölçmek istediğiniz şey aşının yaşadığı sıcaklıktır; dolabın en soğuk veya en sıcak köşesi değil.
- Kapı rafına değil. Kapı rafları her açılışta dalgalanır ve aşının durduğu yeri temsil etmez.
- Duvara ve soğutucuya değmeden. Arka duvara yaslanan prob, soğutma yüzeyinin sıcaklığını ölçer.
- Donma riski için ikinci nokta. Dolabın en soğuk rafı biliniyorsa ikinci bir prob buraya konarak +2 °C altı ayrıca izlenebilir.
- Tampon ortam. Prob ucunu küçük bir sıvı kabına daldırmak, kapı açıldığında havadaki anlık sıçramaları yumuşatır ve aşının gerçekte yaşadığı değere daha yakın bir ölçüm verir. Genelgenin dolaba su şişesi konmasını istemesinin mantığı da aynıdır: sıvı, sıcaklığı dengeler.
Kablolu probun kablosu kapı contasından geçerken contayı ezmemelidir. Ezilmiş conta, çözmeye çalıştığınız sorunu yaratır.
Ölçümü yapan cihazın kendisi de güvenilir olmalıdır. Genelge bozulan veya kırılan termometrenin hemen yenisiyle değiştirilmesini ister. Dolapta hem ekranlı bir termometre hem de uzaktan izleme probu varsa, iki değeri ara sıra karşılaştırmak iyi bir alışkanlıktır: aralarındaki fark birden açılıyorsa cihazlardan biri kontrol edilmeli, sapma kaydı buna göre değerlendirilmelidir.
Günlük kayıt ve takip çizelgesi
Genelgenin kayıt kuralları nettir:
- Buzdolabı her açıldığında ısı kontrol edilir.
- Buzdolabının kapısına bir ısı izlem çizelgesi yapıştırılır ve dolabın ısısı sabah ve akşam kaydedilir.
- Kayıt, hafta sonları da dahil günde en az 2 kez yapılır.
- Çizelgenin altında soğuk zincir sorumlusunun ve yedeğinin adı soyadı bulunur.
- Kış aylarında yalnızca gündüz ısıtılan kurumlarda dolap gece en soğuk zamanda da kontrol edilir; dış ortam 0 °C’ye yaklaştığında dolap ısısı da kolayca 0 °C’nin altına inebilir.
Son madde önemlidir: günde iki okuma, gece yaşanan bir donmayı yakalamaz. Min/max termometre bu boşluğu kısmen kapatır, sürekli kayıt ise tamamen. Çizelgenin nasıl tasarlanacağı ve hangi hataların kaydı değersizleştirdiği için ısı nem takip formu rehberine bakabilirsiniz.
Alarm ve kapı kontrolü
Aşı Portalı’na göre Bakanlığın Aşı Takip Sistemi (ATS) üzerinden, ATS çağrı merkezi aracılığıyla “7 gün 24 saat sıcaklık aşımı, elektrik kesintisi uyarıları ilgili birimlere” yapılmaktadır. Yani Bakanlığın kendi uygulaması, sapmanın ertesi sabah değil, olduğu anda sorumluya ulaşmasıdır. Kendi dolaplarınızı izlerken de aynı ilkeyi uygulayın:
- İki kademeli eşik. +2 ve +8 °C sınırına gelmeden uyarı veren bir iç eşik (örneğin +3 ve +7 °C) müdahale için zaman kazandırır. Bu değerler bir mevzuat şartı değil, örnek bir ayardır.
- Kısa gecikme. Hava sensörü kullanılıyorsa kapı açılışlarındaki anlık sıçramalar için eşiğe kısa bir gecikme tanımlanabilir. Tampon ortama daldırılmış probda buna daha az ihtiyaç olur.
- Birden fazla kişi. Alarm yalnızca soğuk zincir sorumlusuna değil, yedeğine de gitmelidir.
- Kapı kontağı. Genelge +8 °C üzerindeki ilk kontrollerden birinin kapının doğru kapanıp kapanmadığı ve kapı contası olduğunu yazar. Bir kapı kontağı, kapının açık kaldığını sıcaklık yükselmeden gösterir.
Elektrik kesintisinde yapılacaklar
Genelgenin elektrik kesintisi için yazdıkları:
- Tatil dönemlerinde ve elektrik kesintilerinde soğuk zincir sorumluları dolap ısısını kontrol ederek gereken önlemleri alır.
- Uzun süreli kesintilerde dolap ısısı düzenli olarak kontrol edilir; gerekirse buzluktaki buz aküleri buzdolabının kapak bölümüne yerleştirilir ve kapak sık sık açılmaz. Genelgeye göre izolasyonu iyi bir buzdolabında bu yolla ısı genellikle 24 saat korunur.
- Daha uzun kesintilerde acil durum planı uygulanır.
- Elektrik geldikten sonra dolap yeniden çalıştırılırken termostat daha soğuk ayara getirilmez; donmaya hassas aşılar donabilir.
Bu adımların hepsi kesintiden haberdar olmakla başlar. Mesai dışında kesilen elektrik, dolap ısınana kadar fark edilmezse ilk iki adım için gereken zaman kaybolur. Kesinti bildiriminin nasıl kurgulanacağını elektrik kesintisi bildirimi rehberinde anlattık.
Değer sınır dışına çıktığında
Genelgenin ekindeki kontrol listesi iki yöne ayrılır. +8 °C üzerindeyse: buzdolabının doğru çalıştığından ve kapının doğru kapandığından emin olunur, kapı contaları kontrol edilir, buzluktaki karlanma 0,5 cm’yi geçmişse çözdürülür, termostat daha soğuk ayara getirilir; dolap +2 ile +8 °C’yi sağlayamıyorsa tamir ettirilir veya değiştirilir.
+2 °C altındaysa: termostat daha sıcak ayara getirilir, buzluk kapağının kapanıp kapanmadığı kontrol edilir, su bidonlarının sayısı artırılır ve donmaya hassas aşılar kontrol edilir. Genelge burada açık bir uyarı yapar: “Donma, aşılar için hafif ısı artışından daha zararlıdır.”
Her iki durumda da sapmanın başladığı saat, ulaştığı en uç değer ve süresi kayda geçirilir ve kurumun soğuk zincir sorumlusuna bildirilir. Aşıların kullanılıp kullanılmayacağına dair karar, bağlı olduğunuz birimin talimatlarına göre verilir.
Detecta ile nasıl yapılır?
Önce bir ayrım: Kamu aşılarının bulunduğu dolaplar Sağlık Bakanlığı’nın ATS’si ile izlenir. Detecta ATS’nin parçası değildir, ATS’ye veri göndermez ve onun yerine geçmez. Özel sağlık kuruluşları, eczaneler ve işyeri sağlık birimleri Detecta’yı kendi dolapları için ya da kurum içinde ek bir bildirim katmanı olarak kullanabilir.
- Prob: Paslanmaz uçlu daldırma sıcaklık probu buzdolabı içinde aşı rafına veya bir sıvı kabına yerleştirilir. Her prob için ayrı eşik tanımlanır; +2 °C altı ve +8 °C üstü ayrı ayrı izlenir.
- Bildirim: Eşik aşıldığında tanımlı kişi listesine SMS ve e-posta gider; Kurumsal pakette telefon araması da eklenir.
- Kapı ve elektrik: Kapı kontağı eklenebilir. Profesyonel ve Kurumsal paketlerde şebeke kesintisi, dolap ısınmadan bildirilir.
- Kayıt: Panelde tarih damgalı ölçüm geçmişi ve olay kayıtları tutulur; sabah-akşam çizelgesindeki okumalar gece ve hafta sonu verisiyle birlikte görülebilir.
Kaç dolabı hangi paketle izleyeceğinizi ücretsiz keşifte birlikte belirliyoruz. Ayrıntılar için soğuk zincir izleme ve ilaç saklanan alanlar için ecza deposu izleme sayfalarına bakabilirsiniz.